Zoals het goede Nederlandstalige Brusselaars betaamt, komen de deelnemers van A Place to BXL vanavond samen in het café De Markten. Coördinator Bert heeft hun laptop mee, met daarop de foto’s die de deelnemers hebben doorgestuurd sinds de vorige meeting: een nachtwinkel als baken in het donker, speelse tekeningen in een stoffig raam, gebroken spiegels op het trottoir, het project Park West van Toestand, foto’s van afgeplakte verkeerslichten, de outfit van de fotograaf… De deelnemers delen hun observaties en gevoelens bij de foto’s, waardoor er uiteenlopende gesprekken ontstaan. Gewoonlijk werken ze met uitgeprinte foto’s, waar de deelnemers aan de hand van post-its hun gedachten en gevoelens bijplakken. Maar de printer werkte vandaag niet mee, zoals het ook goede printers betaamt.
Photovoice, zo heet de methode. Het is oorspronkelijk een vorm van kwalitatief onderzoek waarbij de deelnemers aan de hand van zelfgenomen foto’s een verhaal vertellen over een bepaald thema of een probleem in hun gemeenschap. Deze verhalen vormen dan een informatiebron voor het nemen van beslissingen binnen die gemeenschap. Zo worden de ervaringen en narratieven van gewone mensen serieus genomen, en drijven ze het beleid: een emanciperende vorm van creatie. De methode werd vervolgens ook door sociaal werkers opgepikt. “Ik dacht dat ík het verzonnen had,” zegt Bert, “maar het bestond dus blijkbaar al.”
Bert is stagiair bij Dwaalzin en zette A Place to BXL op poten als afstudeerproject. “Ik heb zelf een Bachelor in de fotografie en wilde graag creatieve productie gebruiken om mensen samen te brengen en dialoog in gang te zetten, in plaats van de zoveelste passieve praatbarak te organiseren.” De typisch fotografische sector is niet echt hun ding, dus keerde die terug naar hun studie sociaal werk, en vond bij Dwaalzin de vrijheid om een project te ontwikkelen dat het creatieve en het sociale zou combineren. De keuze voor veiligheid op straat was vanzelfsprekend, als onderwerp dat helaas voortdurend actueel blijft.
Ik voelde me minder alleen in mijn ervaringen, door mijn eigen gedachtegang of onveiligheidsgevoel te herkennen bij andere deelnemers
Twee deelnemers uit de groep, Célia en Ella, waren allebei verrast over de veelheid en uiteenlopenheid van de onderwerpen die zelfs een enkele foto los kon maken. “Door de foto’s in groep te bespreken, kom je in contact met andere interpretaties van hetzelfde beeld, en begin je anders te kijken naar je eigen foto’s”, legt Ella uit. De veiligheid en intimiteit van de deelnemersgroep zorgt voor de ruimte die nodig is om persoonlijke ervaringen en verhalen te kunnen delen, zeker voor meer introverte mensen. Het project heeft voor Célia niet echt veranderd hoe ze naar veiligheid kijkt, maar was meer een bevestiging van haar gevoelens. “Ik voelde me minder alleen in mijn ervaringen, door mijn eigen gedachtegang of onveiligheidsgevoel te herkennen bij andere deelnemers. Tegelijkertijd werd mijn perspectief ook verbreed, omdat we in eerste instantie andere gedachten hadden bij een foto, maar via allerlei wegen uiteindelijk wel tot een soort gemeenschappelijke conclusie kwamen.”
De deelnemers fotografeerden hun dagelijkse omgeving, maar met een camera in hun handen veranderden ze onvermijdelijk in een ongewone aanwezigheid. “Het is misschien maar een idee, maar in het begin had ik een beetje schrik om op te vallen, om de confrontatie aan te gaan met mensen die zien dat je fotografeert”, zegt Célia. “Maar eenmaal ik bezig was, volgde steeds het warme gevoel van iets te doen wat je graag doet.” Echte confrontaties hebben ze niet meegemaakt, maar een camera blijkt een soort stoorzender in het gedrag van mensen. “Vaak blijven mensen buiten beeld wachten als je een foto wilt nemen, terwijl je ze er als straatfotograaf net wél op wilt”, merkt Ella op. “Daarom heb ik een kleine camera die ik altijd wegsteek, zodat ik niet te veel opval. Mensen beseffen dat je hen kan vastleggen op beeld, waardoor ze zich anders gaan gedragen.”
Bij de vraag wat er dan concreet moet veranderen in de Brusselse openbare ruimte, weten Célia en Ella eerst niet waar te beginnen, maar al snel komen er twee grote problemen naar voren: netheid en sociale ongelijkheid. “Het proper houden van heel Brussel, niet enkel de plekken waar mensen met geld of invloed wonen, zou al een groot effect hebben”, vinden ze. De sociale ongelijkheid en het bijhorende gebrek aan sociale cohesie zien ze als een grote drijver van de problemen. “Als mensen weten wie er in hun straat woont, weten ze ook wie er last heeft van hun afval op straat, of van andere overlast”, legt Bert uit. “Door meer sociale samenhang, meer samen te leven, zullen die verschillende vormen van overlast afnemen, omdat je beter met elkaar kan communiceren.”
Voor Bert dragen de beleidsmakers een belangrijke verantwoordelijkheid in het faciliteren van gemeenschapsinitiatieven, die ze nu nog niet genoeg opnemen. “De organisaties die echt toegankelijke, gemeenschapsvormende ruimtes voorzien, zoals Toestand, stonden door het uitblijven van de regering echt aan de afgrond. Er moet vanuit de overheid meer geïnvesteerd worden in laagdrempelige ruimtes waar alle Brusselaars elkaar kunnen ontmoeten. Geen recepties voor witte mensen, dus. Die zijn er al genoeg.”
Voor de expo worden de foto’s op de muren gehangen, vergezeld door de opmerkingen van de deelnemers. De bezoekers worden dan uitgenodigd om hun eigen gedachten en gevoelens aan de foto’s toe te voegen. Zo ontstaat er dialoog met de foto’s en met elkaar over de publieke ruimte in Brussel. De exporuimte moet een eerste laagdrempelige ruimte voor ontmoeting en gesprek zijn, waar Brusselaars samen iets kunnen creëren waarmee ze routes uittekenen voor een meer leefbare, veiligere stad. De aanzet voor deze dialoog wordt gegeven tijdens de opening op 8 mei, met een lezing van onderzoeker Petrus te Braak (VUB) en een vernissage.
A Place to BXL is dus een participatief project tussen de fotografen en de bezoekers. Beleidsmakers zijn ook uitgenodigd voor de dialoog, maar tegelijkertijd wil het project hen ook een niet mis te verstane boodschap geven: de Brusselse straten moeten gewoon veiliger. “Het is jammer genoeg bijna utopisch,” zegt Bert, “maar iedereen moet vrij zijn om te gaan en staan waar en hoe die wil.”
De expo A Place to BXL loopt van 8 mei tot en met 27 mei in het huisvandeMens Brussel. Je kan de expo bezoeken op alle weekdagen, met uitzondering van feest- en brugdagen, van 9u tot 17u.
Op vrijdag 8 mei ben je welkom om 20u voor de opening.
Evelien Feys is redactielid bij KETTER in Brussel.
