Op Sint-Valentijn bracht ik mijn avond door, niet met een dinertje op restaurant of in de zetel met de uitverkoren romantische komedie om te bekijken samen met een doos ethisch verantwoord roomijs, maar in een filmzaal om met tientallen andere mensen naar porno te kijken. Dat doe ik de laatste jaren wel vaker. Wanneer ik mensen over zulke plannen vertel, bekijken ze me gewoonlijk ietwat bedenkelijk, met wisselende mate van veroordeling. Iemand overhalen om me te vergezellen is me nog nooit gelukt.
Toch lijken pornofestivals in de lift te zitten. De Valentijnsscreening maakte deel uit van de jaarlijkse My Porny Valentine-avond in de Beursschouwburg, maar ook het queer filmfestival Pink Screens heeft elk jaar een pornoavond en het Brussels Porn Film Festival zal dit jaar voor de vijfde keer plaatsvinden. Allemaal richten ze zich op alternatieve, ethisch geproduceerde en vaak ook queer pornofilms. Het is dus niet zo verrassend dat ik daar in de zaal zit, als queer, feministisch, sex-positive – of beter pro-sekswerker – persoon. Ik heb ook een thesis geschreven over de representatie van (gesimuleerde) seks in film, dus mijn interesse is zelfs academisch verantwoord. Maar dat verklaart nog niet waarom ik het zo fijn blijk te vinden om net samen met anderen naar alternatieve porno te kijken.
Ik kom tijdens zo’n screening wel eens een lichaam als het mijne tegen, dat ook nog eens begeerd wordt zoals ik wel begeerd zou willen worden, of begeert zoals ik wil begeren. Elke keer ben ik verrast hoe hard het me raakt.
In King Kong Théorie noemt Virginie Despentes publieke screenings van porno in filmzalen een democratisering van seksualiteit. De beslissing van Valéry Giscard d’Estaing, die als Franse president in de jaren ’70 de vrije publieke screening van porno aan banden legde, is volgens Despentes een paternalistische reflex van de elite, die denkt het gepeupel te moeten beschermen tegen de grote boze seks. Zo zwak van geest zijn ze, dat ze er ongetwijfeld meteen door gecorrumpeerd worden, niet in staat om een zweem van reflectie aan de dag te brengen. Bovendien zou al die seks hen kunnen afleiden van het enige waar ze goed voor zijn: werken.
Vandaag is de consumptie van porno een geprivatiseerd goed, dankzij een overvloed aan private schermen die op onze bureaus staan, of in onze tassen en broekzakken zitten. Tegelijkertijd leeft de overtuiging dat seks overal is, en dat is niet onjuist. Adverteerders willen ons voortdurend hun producten verpatsen door allerlei seksueels voor ons gezicht te laten bengelen: zeer enge, consumptiegerichte afbeeldingen van seksualiteit. Echt democratisch zou ik die niet noemen. Ook in televisieseries en films vieren esthetisering en marketing hoogtij. Deze gesimuleerde seks tussen afgeborstelde, geposeerde, prachtig belichte lichamen, waarvan steevast enkele seconden worden opgenomen in de trailer, moet publiek lokken en hun snel afgeleide aandacht vasthouden. Slechts uitzonderlijk hebben deze scènes een onmisbare narratieve waarde (terwijl dat nochtans de voorwaarde is die bij scenarioschrijven voor elke andere scène gehanteerd wordt) of tonen ze intimiteit en seksualiteit tussen mensen op een eerlijke, zelfs interessante manier.
Net daar ligt de waarde van alternatieve porno. Natuurlijk bestaan er binnen deze categorie ook films die esthetisch zeer gestileerd zijn, maar hun voornaamste kenmerk is variatie, op alle vlakken. In Edge gaat een trans man in een absurde reis op zoek naar zelfacceptatie. In A Wild Patience Has Taken Me Here komt een oudere lesbienne een groep jonge queer vrouwen tegen. Ze ontmoeten elkaar ondanks hun verschillen en creëren samen iets nieuws in een gedeelde taal, onder andere door te seksen. In Irresistible analyseert dominatrix Miss Velvet hun positie als zwarte queer sekswerker tegenover hun overwegend wit, heteroseksueel, mannelijk clienteel, dat zich ongemakkelijk voelt bij zijn eigen privileges. Miss Velvet citeert daarbij letterlijk uit allerhande academisch werk.
De alternatieve porno laat ook een enorme verscheidenheid aan lichamen zien, vooral queer en trans lichamen, waarvan je niet gewoon bent ze zo te zien, op groot scherm. Of toch niet zo in hun waarde gelaten, en niet ontdaan van hun menselijkheid en al het vel, vet, vocht, haar of de emoties en de communicatie die bij intimiteit horen. Ik kom tijdens zo’n screening wel eens een lichaam als het mijne tegen, dat ook nog eens begeerd wordt zoals ik wel begeerd zou willen worden, of begeert zoals ik wil begeren. Elke keer ben ik verrast hoe hard het me raakt.
Commerciële porno is bij uitstek de representatie van de male gaze. Er bestaat zelf een subgenre voor, ‘POV’ of ‘Point Of View’, waarbij je met de man meekijkt terwijl hij – of eigenlijk zijn penis, want veel van zijn lichaam krijg je niet te zien – een vrouw neemt. Alternatieve porno reikt alternatieve blikken aan, op de gefilmde mensen, hun lichamen en hun seks, maar ook op jezelf als toeschouwer. Je wordt verplicht je te verhouden tot een verschil dat niet past in het heteronormatieve kader, zonder dat het met de gebruikelijke objectivering of zelfs ontmenselijking verteerbaar gemaakt wordt. Door naar een publieke screening te gaan, krijg je er ook nog de blikken van de mensen in de zaal erbij. Net die blikken zorgen vaak voor schaamte, omdat onze opwinding zo buiten de private sfeer zichtbaar kan worden. Misschien is dat niet slecht. Als we beseffen dat onze begeerte zich niet in een vacuüm bevindt en ook relevant is voor ons leven buiten de slaapkamer, kan dit door publieke porno geïnspireerde verantwoordelijkheidsgevoel mogelijk wat hoognodige zelfreflectie teweegbrengen.
Wanneer een kortfilm speelde die hij niet opwindend vond, bijvoorbeeld een porno-pastiche die eerder grappig dan geil was, ademde hij wel gewoon en bleef zijn hand rustig op de met jeans beklede knie liggen.
De blik van de ander kan ook een keerzijde hebben. Zo zat ik twee jaar geleden tijdens de Pink Screens pornoavond naast een man die wel erg zwaar in- en uitademde, terwijl zijn hand hoorbaar over het been van zijn andere buur wreef. Op zich deed hij niets verkeerds, maar ik stoorde me een beetje aan hem. Dat hij opgewonden was, vond ik niet erg. Er was nu eenmaal wel wat opwindends te zien daar op het scherm. Ik begreep lang zelf niet goed waarom ik dit dan zo vervelend vond. Ik denk dat ik vooral moeite had met het gevoel dat ik op een bepaalde manier zijn blik opgedrongen kreeg. Wanneer een kortfilm speelde die hij niet opwindend vond, bijvoorbeeld een porno-pastiche die eerder grappig dan geil was, ademde hij wel gewoon en bleef zijn hand rustig op de met jeans beklede knie liggen. Zo wist ik bijna eerder wat hij ervan vond dan wat ik zelf voelde.
Enig ongemak is onvermijdelijk wanneer je in een filmzaal naar porno kijkt, maar het went ook. Het ongemak, bedoel ik. Daarom zou ik willen dat iedereen, ook het niet-queer publiek, dat ongemak opzoekt. Ik ben ervan overtuigd dat jezelf verplichten om mee te kijken met een andere blik dan de jouwe of die van commerciële porno, zoals die van een queer pornofilm, of die van je medetoeschouwers in de zaal, je eigen seksuele beleving en die van je seksuele partner(s) alleen maar ten goede kan komen. Door te zien wat seks allemaal kan betekenen, hoe mensen en hun lichamen op al die manieren met elkaar in verbinding kunnen komen, kan je misschien zelfs een stukje van al die vrijheid op het scherm mee naar huis nemen.
Evelien Feys is redactielid bij KETTER in Brussel.
