SPOILERWAARSCHUWING: dit is een bespreking van het boek en geen spoiler-vrije review
Het verhaal gaat over een naamloos personage dat samen met 39 andere vrouwen in een ondergrondse kooi zit. Voor de tralies lopen voortdurend drie bewakers, op willekeurige momenten wordt er eten toegestopt, en de vrouwen mogen elkaar niet aanraken. Het hoofdpersonage, dat heel wat jonger is dan de andere vrouwen, is de enige die als kind in de kooi is binnengebracht en zich niets meer herinnert van een leven voordien. Wanneer er plots een alarm afgaat en één van de bewakers de sleutel van de kooi laat vallen vlak voor alle bewakers het op een lopen zetten, kunnen de vrouwen uit de bunker ontsnappen. Bovengronds ontdekken ze dat ze de enige overlevenden zijn op een plek waarvan ze niet eens zeker weten of het wel de aarde is.
I cannot mourn for what I have not known
Op die laatste vraag is er ook voor mij nog steeds geen antwoord. De eerste keer dat ik het boek las, joeg ik er in razend tempo doorheen, op zoek naar onthullingen en antwoorden op de honderd-en-één vragen die tijdens het lezen in mij opkwamen. Toen ik het dichtsloeg, was ik niets wijzer. Zoals veel lezers, bleek achteraf uit reviews, wist ik niet goed wat ik met dat gevoel moest doen.
Dat gevoel bleek een mooie drijfveer om dieper over de inhoud van het boek na te denken. In plaats van de vragen in het boek zelf te zoeken, stelde ik ze aan mezelf. Waarom werden deze vrouwen opgesloten? Wie waren de bewakers en in hoeverre waren zij op de hoogte van wat er aan de hand was? Wat was de opzet van de opsluiting? Was hun ‘ontsnapping’ intentioneel? Op welke planeet speelt het verhaal zich af? Werd het hoofdpersonage per ongeluk gevangengenomen tussen alle andere volwassenen? In welke tijd speelt het boek zich af? Hoe komt het, dat na zo lang rond te zwerven na de ontsnapping, ze nooit beschaving gevonden hebben? Zelfs tijdens het schrijven van dit artikel dienen zich nieuwe vragen aan: wat als het hoofdpersonage het enige subject was van een sociaal experiment?
I have understood nothing about the world in which I live. I have criss-crossed it in every direction but I haven’t discovered its boundaries
Doordat de lezer in het hoofd van het hoofdpersonage zit, blijft die achter met meer vragen dan er beantwoord worden. De machteloosheid die de personages ondervinden door het ‘niet weten’, neemt zo ook de lezer over. Dit gevoel maakte voor mij een belangrijk thema van het werk helder: ‘kennis is macht’. Van daaruit kwam alles in een nieuw daglicht te staan, en ontdekte ik dat het hoofdpersonage zich verzette tegen deze macht op verschillende manieren, ondanks het weinige dat ze voorhanden had.
Zo begon ze bijvoorbeeld haar eigen hartslag te tellen. De vrouwen vermoedden al een tijdje dat eten, slapen en opstaan op willekeurige momenten gebeurden, waardoor ze geen enkel houvast hadden om de tijd bij te houden. Het hoofdpersonage wilde geen genoegen nemen met deze onwetendheid en een tijdlang deed ze niets anders dan het tellen van haar hartslag totdat haar gevoel voor verstreken tijd zo nauwkeurig was dat ze dag en nacht kon zeggen hoe laat het was. Of dat gevoel correct was, deed er niet toe: het gaf haar een indruk van controle, een enorm gevoel van vrijheid en vormde ook het fundament voor de relatie met de andere vrouwen, die haar tot dan toe nog maar weinig aandacht hadden geschonken.
Inside the bars, my strong, regular heart fuelled by youthful anger had restored to us our own territory; we’d established an area of freedom
Een tijdje geleden begon het weer te kriebelen om nog eens in het boek te duiken, specifiek met het doel om er een artikel over te schrijven. Ik pakte mijn kopie erbij, met het goede voornemen om ook wat notities te nemen tijdens het lezen, en viel bijna van mijn stoel toen ik merkte dat, hoewel dit hetzelfde boek was, ik een compleet ander verhaal aan het lezen was.
In tegenstelling tot de eerste keer, wist ik nu dat ik geen antwoorden moest verwachten, las ik het bijgevolg een stuk trager, en plots doken er heel nieuwe thema’s op. Omdat ik niet zo gehaast naar ontknopingen toe aan het lezen was, had ik de tijd om me te begeven in het hier en nu van het verhaal. Opeens ging het verhaal voor mij over persoonlijke relaties en het definiëren van een zelfidentiteit. De vraag die ik me stelde was dus niet langer waar het hoofdpersonage zich bevond of wie haar had opgesloten, maar wat er van iemand wordt wanneer die ‘tot op het bot ontbloot’ is en in complete isolatie wordt opgebracht.
Zo heb ik, zonder het te beseffen, beide kanten van de innerlijke strijd van het hoofdpersonage meegemaakt: langs de ene kant de drang om verder te trekken en antwoorden te verkrijgen (mijn eerste lezing), langs de andere kant de aanvaarding dat die antwoorden nooit zouden komen (mijn tweede lezing).
I wondered what would make me stop, whether it would be hunger, sleep or boredom – in other words, what prompts decisions when you are utterly alone
Toen ik het boek besprak met anderen in de boekenclub van Dwaalzin (boekenklets), ging het verhaal plots over isolatie, euthanasie, zingeving, de luxe van privacy en sociale experimenten. De enige echte conclusie die ik kan maken is dat het boek een puzzel is die niet kan worden opgelost, en die ook niet opgelost hoort te worden.
I who have never known men is een verhaal over intimiteit, vriendschap, liefde, zingeving, leven, dood, kennis, hoop, identiteit, eenzaamheid, relaties, verzet, rouw, en alle andere zaken die een mens menselijk maken.
And now, racked with sobs, I was forced to acknowledge too late, much too late, that I too had loved, that I was capable of suffering and that I was human after all
Heb jij ook zin om over boeken te kletsen? Dwaalzin organiseert ‘boekenklets’ in Brussel, Gent, Hasselt, Kortrijk en Leuven, waarbij telkens een ander boek dient als gespreksopener. Check de pagina hier: Boekenklets – Dwaalzin!
Wil je graag een boekenklets in Antwerpen? Stuur dan een mailtje naar sacco.demesmaeker@demens.nu